Van allrounder naar specialist

Van allrounder naar specialist

Zwolle is een op-en-top allrounder wat economie betreft. We hebben alles, we kunnen alles. Maar, we blinken nergens in uit. Althans, nog niet. Met als thema ‘kiezen is gekozen worden’ lieten we econoom en onderzoeker Otto Raspe zijn licht schijnen over de economie van de stad Zwolle. ‘Gaat Zwolle zo door, dan levert dat enkel winst op voor de korte termijn. Kiest Zwolle voor focus, dan ontstaat een duurzaam model, voor een stedelijke economie met een hogere productiviteit.’

Raspe is hoofd RaboResearch Nederland regio's en thema's. Hij schreef eerder het rapport ‘Stedelijke regio’s als motoren van economische groei’ (2017) en is momenteel betrokken bij het onderzoek ‘De kracht van Oost 2.0’, waarin wetenschappers de concurrentiepositie van Oost-Nederland onderzoeken.

Allrouder

Zwolle staat bekend als allrounder en zo hebben we de stad ook lange tijd gepositioneerd. Is dat economisch gezien een slimme zet? ‘In Zwolle zijn veel verschillende sectoren vertegenwoordigd en die leveren samen veel banen op. Dat Zwolle een groeimotor is, komt dan ook vooral door dat grote aantal banen (100.290 (BIRO, 2019), red.). Maar kijk je naar de productiviteit, oftewel het verdienvermogen van Zwolle, dan is die lager dan je van een stedelijke economie zou verwachten. Dat komt onder andere doordat Zwolle geen specialisme heeft, maar juist veel persoonlijke dienstverlening, zorg en detailhandel. Bevolkingsvolgende activiteiten dus en weinig tot geen internationale of kennisintensieve activiteiten. Steden met een hogere productiviteit, zoals Eindhoven, Utrecht en Amsterdam, hebben zich bijvoorbeeld wel gespecialiseerd. Dat leidt tot meer innovatie, een hogere productiviteit en dus meer toegevoegde waarde. Dat de Zwolse economie toch goed draait, komt voornamelijk door twee factoren: allereerst, het is een prettige stad om in te wonen en te werken en ten tweede, Zwolle is gunstig gelegen.'

Wind in de zeilen

Hoe hebben die gunstige ligging en het prettige woon- en werkklimaat tot nu toe bijgedragen aan de Zwolse economie? ‘Nederland heeft de Randstad heel lang gezien als het kerngebied van de economie. Maar, die Randstad is de afgelopen twintig jaar ‘omgeklapt’ naar het oosten van het land. De noordveugel van de Randstad groeide de afgelopen decennia hard. De economie van de ‘overkokende’ noordvleugel heeft haar weg gezocht naar het oosten van Nederland, onder andere naar Zwolle. Die ontwikkeling heeft Regio Zwolle, met Zwolle als centrumstad, goed gedaan. Tel daarbij op dat Zwolle een attractief woonklimaat heeft en hoog scoort op brede welvaart. Daarom vestigen bedrijven zich er graag. Zwolle heeft een relatief groot verzorgingsgebied in de regio Oost-Nederland. Hierdoor heeft Zwolle als allrounder, zonder economische strategie, toch de wind in de zeilen gehad.’

Economische groei

Hoe belangrijk is het kiezen van een specialisme voor economische groei? ‘Heel belangrijk. Kiezen is gekozen worden. In de huidige economie is het voor een stedelijke regio steeds belangrijker om een focus en specialisatie te hebben. Dat kan van alles zijn, passend bij het DNA van de regio. Als je kiest voor kennisbanen en creatieve en innovatieve banen dan straalt dat positief af op andere economische activiteiten in de regio. Je ziet bijvoorbeeld regio’s met een sterke focus op innovatie; daar houdt 10 tot 15 procent van een stedelijke economie verband met innovatie. Dat levert nieuwe producten, export et cetera op. En, net zo belangrijk, zoals econoom Enrico Moretti zegt: ‘a rising tide lifts all boats’. Innovatieve bedrijven leveren werk op voor toeleveranciers en andere activiteiten in de regio. En dan zie je dat ook die bedrijven in zo’n stad gaan floreren. Deze topsectoren stuwen dus als het ware de hele economie. De uitdaging is om te bepalen welk specialisme je kiest voor de stad. Het moet aansluiten op waar je goed in bent. Anders bouw je zogezegd ‘cathedrals in the dessert’.’

Hoe kies je een specialisme?

‘Als je een specialisme kiest, doe je dat ook met het oog op de toekomst. Denk bijvoorbeeld aan de transities die gaande zijn en nu door corona ook nog eens worden versneld. Dan zie je waar kansen liggen. Digitalisering bijvoorbeeld, doordat we elkaar nauwelijks face-to-face op kantoor ontmoeten en online winkelen, doordat we zo veel mogelijk thuisblijven. Tegelijkertijd blijkt meer dan ooit het belang van een prettige leefomgeving. Op beide thema’s – ICT & e-commerce én de leefomgeving – scoort Zwolle goed.’ Welk specialisme kan daar voor Zwolle uit voortkomen? ‘Zwolle is een Hanzestad en is dus van oudsher een spin in het web en sterk in handel. Het zit in het DNA van Zwolle. Bovendien heeft Zwolle bijvoorbeeld Wehkamp, één van Nederlands grootste partijen op het gebied van e-commerce. Tel ik dat bij elkaar op, dan zie ik een kans in bijvoorbeeld het organiseren van e-commerce. Dan doel ik niet op de logistiek van de pakketten, maar op het digitaal organiseren van het hele systeem van webwinkels. Het ontwerpen van digitale paskamers of virtuele woonkamers, het 3D-printen van bestelde artikelen en het uitdenken van online betalingssystemen. Jullie hebben bijvoorbeeld ook een vestiging van Ikea. Die winkel zelf en het magazijn zijn in zo’n strategie minder interessant. Wat er wel binnen zou passen, is een ‘design centrum’, waar de consument virtueel zijn huis kan inrichten. Want consumenten stellen hun inrichting in de toekomst online samen en bestellen het digitaal. Zwolle zou dan in mijn optiek de plek zijn om zo’n systeem te ontwikkelen. Dan doe je ook wat anders dan andere regio’s.’

En logistiek, hoort dat er ook bij?

‘Niet de logistiek van warehouses en vrachtwagens. In de toekomst neemt ‘dropshipping’ toe; internetwinkels worden platforms zonder eigen voorraad. In die zin valt er straks niet per se veel te vervoeren, al zouden alle webshops zich in Zwolle vestigen. Bovendien zou ik Zwolle en omgeving niet vol zetten met warehouses, want dat verstoort het mooie buitengebied, wat de stad nou juist zo aantrekkelijk maakt. Die mooie buitenruimte past naar mijn idee namelijk ook echt binnen de strategie, want dan vestigen bedrijven met werknemers zich graag in Zwolle.’

Blijven doen wat we doen

Wat als we geen specialisme kiezen en we blijven doen wat we nu doen? ‘Dan heb je op korte termijn winst, want de economie blijft groeien, maar de vraag is hoe duurzaam die groei is. Creëer je een ander type economie, een typisch stedelijke economie, dan stijgt je productiviteit op de lange termijn. Denk maar aan die topsectoren waar we het eerder over hadden, die de hele economie stuwen. Wil je op termijn een specialisme kiezen, dan moet je eigenlijk nu al nadenken voordat je bijvoorbeeld ruimte op bedrijventerreinen vergeeft. Keuzes maken dus. Vooral diversifiëren op waar je goed in bent. Bijvoorbeeld: wil je een extra distributiecentrum in je stad of wil je een campus waar ondernemers en onderwijs samen nieuwe innovaties bedenken voor ICT & e-commerce?’

Volgende stap

Wat is volgens u de eerste stap die Zwolle nu moet zetten? ‘Strategie bepalen. En nadenken over hoe die ook goed kan worden uitgevoerd, binnen een goede governance-structuur. Strategen van de gemeente en van de provincie, onderwijsinstellingen en toonaangevende ondernemers uit Zwolle en de Economic Board van de regio, kunnen samen om tafel gaan om de strategie te kiezen. In een later stadium kun je ook samen investeringsplannen afstemmen, zodat alles wat je als stad onderneemt, past binnen het doel dat je samen hebt gekozen.’

Over tien, twintig jaar

En als we nu kiezen voor – laten we bij uw voorbeeld blijven – digitalisering en e-commerce, hoe staat Zwolle er dan voor over een jaar of tien, twintig? ‘Dan zijn er in de stad activiteiten ontwikkeld met een hoge toegevoegde waarde. Een netwerk van bedrijven waarop andere sectoren meeliften. Stel je ontwikkelt een campus, vergelijkbaar met het Healthy Ageing Network Northern Netherlands (HANNN) in Groningen, maar dan op het gebied van digitalisering en e-commerce, dan kun je daar omheen ruimte bieden voor bedrijven, start-ups en gezamenlijke experimenten. Stel dat je er een dependance van bijvoorbeeld Universiteit Twente aan toevoegt, dan heb je bovendien duizenden studenten per jaar extra ‘over de vloer’ in je stad. Overigens is Hogeschool Windesheim ook belangrijk, want het hbo besteedt veel meer aandacht aan ondernemerschap dan het wetenschappelijk onderwijs. Alles bij elkaar creëer je een interactiemilieu. De Spoorzone is een goede plek om alles samen te laten komen. Waar je wel voor moet waken, is een ‘braindrain’, oftewel dat talent na een paar jaar experimenteren vertrekt. Dan ben je enkel een kweekvijver voor een andere regio. Denk dus goed na hoe je talent aan de stad bindt. En zorg dat je ‘the place to be’ wordt én ‘the place to stay’.’