Geothermie

Wat is geothermie?

Geothermie benut de aanwezige warmte in aardlagen. Op 2000-2500 meter diepte is het grondwater tussen de 80 en 100 graden Celsius.

Om dit water op te pompen, worden twee putten geboord. Het warme water komt naar boven via een productieput en gaat vervolgens door een warmtewisselaar. De warmtewisselaar haalt de warmte uit het water en levert het door aan een warmtenet, die de warmte naar de afnemers transporteert. Het afgekoelde grondwater gaat via een injectieput terug de ondergrond in zodat de grondwaterdruk gelijk blijft.

Geothermie is een lokale energiebron. Het stoot nauwelijks CO2 of andere luchtemissies (NOx, SOx, fijnstof) uit.

De optimale locatie van een geothermiebron wordt met name bepaald door de geschiktheid van de diepe ondergrond. De dikte en doorlatendheid van de diepe bodemlaag bepaalt of er over een lange periode voldoende warm water uit de grond gehaald kan worden. Daarnaast is het belangrijk dat er voldoende warmteafnemers in de buurt aanwezig zijn.

Ook is de aanwezigheid van uitsluitingsgebieden (grondwaterbeschermingsgebieden of boringsvrije zones) van belang.

Meer algemene informatie over geothermie is te vinden op geothermie.nl een filmpje met uitleg over wat geothermie is en hoe het werkt, vindt u hier.

Wordt er in Nederland al gebruik gemaakt van geothermie?

Er zijn in Nederland op dit moment ca. 15 installaties waar aardwarmte wordt gewonnen, meestal op zo’n 2000 tot 3000 meter diepte. Dit betreft geothermiebedrijven die met name warmte leveren aan de glastuinbouw. Samen besparen deze installaties zo'n 85 miljoen m3 aardgas en daarmee ongeveer 152.000 ton CO2 per jaar.

De  installaties voor geothermie zijn qua omvang vergelijkbaar met een klein bedrijfspand. De capaciteit van geothermiecentrales in Nederland ligt tussen de 5 MW en 30 MW. Met gemiddeld 5.500 vollast-uren levert dit tussen 100.000 en 600.000 GJ per jaar aan warmte op. Dat staat gelijk aan de warmtevraag van 2.800 tot 18.000 huishoudens.

Zijn er in Zwolle ook al plannen voor de opwekking van duurzame warmte of het gebruik van restwarmte?

Het verduurzamen van de warmtevraag in Zwolle is een uitdaging. Deze gaan we aan! We zijn bijvoorbeeld bezig met het onderzoeken van de mogelijkheid om een geothermiebron te realiseren.

Begin 2018 besloot het college om de haalbaarheid van een geothermiebron in Zwolle-Noord nader te onderzoeken. Uit die verkenning blijkt dat geothermie in Zwolle haalbaar is. De diepe ondergrond ter hoogte van het Zwarte Water, tussen Dijklanden (zijde Aa-Landen) en de Stadskolk (zijde Stadshagen), blijkt geschikt voor het winnen van (duurzame) aardwarmte.

Welke precieze locatie is in beeld voor geothermie? Is er al een initiatiefnemer?

Uit onderzoek blijkt dat er kansen zijn voor het ontwikkelen van geothermie aan de noordkant van Zwolle. 

Als onderdeel van de verkenning naar de haalbaarheid van geothermie is ook onderzocht wat in Zwolle-Noord een geschikte plek is voor de bovengrondse installatie van de geothermiebron. Daaruit blijkt dat Dijklanden de voorkeur heeft. Dit heeft te onder andere te maken met natuur-en landschapswaarden. Locatie Stadskolk ligt in het Nationaal Landschap IJsseldelta en heeft natuurwaarde. Dijklanden is een agrarisch gebied. Een klankbordgroep met omwonenden van het gebied heeft nagedacht over de plek voor de installatie en hoe we deze het beste kunnen inpassen in de omgeving. 

De klankbordgroep is unaniem in haar voorkeur, namelijk de boerderij op de hoek Urksteeg / Peterkampweg waar nu tijdelijk de Zwolse Stadslanderijen zitten. De klankbordgroep ziet kansen om de bovengrondse installatie in te passen in het agrarisch landschap. Ook ziet ze mogelijkheden voor een combinatie met stadslandbouw en een informatiecentrum voor bezoekers aan de geothermiebron. Het college kan zich vinden in de voorkeurslocatie van de klankbordgroep en heeft deze ingebracht als mogelijke boorlocatie voor RESULT.

RESULT kiest voor Zwolle

RESULT is een Europees onderzoeksproject dat zich richt op onderzoek en ontwikkeling van geothermische energie uit dunne aardlagen. In januari 2021 kreeg Zwolle te horen dat de kansrijke locatie voor aardwarmte in Dijklanden is uitgekozen om deel te nemen het Europees onderzoeksproject RESULT. 

Het project RESULT richt zich op het winnen van aardwarmte (ook wel geothermie genoemd) uit dunne aardlagen. Met de definitieve keuze voor Zwolle komt een boring naar aardwarmte in Zwolle Noord een stuk dichterbij. Onderdeel van het onderzoek is een eerste boring. Als deze succesvol is, volgt ook een tweede boring. Het boren naar aardwarmte in Zwolle kan mogelijk al in 2022 starten. Hiermee zet Zwolle weer een belangrijke stap richting een aardgasvrije stad.

Een proefboring geeft uitsluitsel over de beschikbare hoeveelheid warmte van de beoogde geothermiebron (de bronvermogens). 

Binnen het onderzoeksproject RESULT werken Engie (operator), Huisman (Geo Projectmanagement en boortechnologie), Energie Beheer Nederland (staatsbedrijf) en TNO (onderzoeksinstituut) samen. Met het onderzoek willen de partijen aantonen dat met een nieuwe boortechniek, ontwikkeld door Huisman, de productie van aardwarmte uit dunne aardlagen mogelijk kan worden verdubbeld en daarmee ook financieel haalbaar wordt. Als de proefboring succesvol blijkt kan aardwarmte in meer gebieden in Nederland rendabel worden ontwikkeld dan al werd gedacht. De nieuwe boormethode boort niet in één richting zoals normaal gesproken gebeurt, maar er worden verschillende zijtakken geboord hierdoor kan er meer warmte uit de bodem worden gehaald.

Wat is nu het vervolg?

Als vervolgonderzoek en het vergunningproces voorspoedig lopen kan RESULT mogelijk in 2022 de eerste put boren. Als uit de eerste boring voldoende warmte kan worden gewonnen, wordt deze geboorde put de productieput. Er wordt dan ook een tweede put geboord waarmee het afgekoelde water weer de ondergrond in wordt gepompt.

Ook wordt het mogelijke tracé van het warmtenet verder uitgewerkt en gaat het college met de gemeenteraad in gesprek over de gewenste rol van de gemeente in het hele project.

Als alles voorspoedig verloopt, kunnen de eerste gebouwen in Holtenbroek vanaf eind 2023 met aardwarmte via een warmtenet worden verwarmd. De gebouwen die als eerste kunnen worden aangesloten op het warmtenet zijn woningen en appartementen van woningbouwcorporaties en twee scholen (Deltion en Van der Capellen). Ook wordt met de partijen van de herontwikkelingen aan de Zwartewaterzone en de Zwartewaterallee gesproken over een mogelijke aansluiting van de gebouwen op het warmtenet.

Hoe ziet het gebouw van een geothermiebron er uit?

Een gebouw voor geothermie bestaat voornamelijk uit installaties en is qua omvang vergelijkbaar met een klein bedrijfspand.

Om een idee te geven van het uiterlijk van een dergelijk bron zoals die bij ons zou kunnen komen, ziet u hiernaast een paar referentiebeelden. Een bron kan bijvoorbeeld 

  • ingepast worden in stedelijke omgeving,
  • meer opgaan in het landschap,
  • opvallend als landmark of
  • juist meer onopvallend als een soort woonhuis.

De klankbordgroep heeft in haar advies aangegeven kansen te zien om de bovengrondse installatie in te passen in het agrarisch landschap. Ook ziet ze mogelijkheden voor een combinatie met stadslandbouw en een informatiecentrum voor bezoekers aan de geothermiebron.

Deze video vertelt meer over de omgevingsimpact van aanleg en de warmtewinning.

Hoe komt de warmte uit de bron bij de woningen?

Het warme water wordt via een warmtenet naar de woningen gepompt. Het warmtenet biedt kansen voor het aansluiten van woningen op het warmtenet door woningcorporaties die woningen bezitten langs de mogelijke route van het warmtenet. Naast woningen kunnen ook scholen en bedrijfsgebouwen aangesloten.

Voor woningen gaat het in eerste instantie om de huurwoningen. Dit is omdat de woningbouwcorporaties hun woningen willen verduurzamen. De drie Zwolse woningcorporaties hebben allen hun intentie uitgesproken om de mogelijkheden voor toekomstige warmteafname te onderzoeken.

Deze video laat zien hoe de warmte bij de woningen komt.

Wat is de relatie tussen geothermie en de Warmtegids?

Naast de verkenning voor geothermie is de gemeente ook bezig met het opstellen van de Warmtegids. Daarin komen de visie en de route naar een aardgasvrije stad een plek.

Een eerste verkenning laat zien dat de meeste woningen in de wijken Holtenbroek en Aa-landen kansrijk zijn voor de aansluiting op een warmtenet. Dit komt door de leeftijd van de woningen en de opbouw van de wijken: er zijn al veel blokverwarmingen aanwezig.

Kan ik mijn woning ook verwarmen met aardwarmte?

De aanleg van het eerste deel van het warmtenet zal met name gericht zijn op grotere warmteafnemers, zoals de woningcorporaties. De ligging van deze afnemers ten opzichte van de bron is mede bepalend voor de plek waar de leidingen van het warmtenet gaan komen.

Als u in een huurwoning woont van de woningcorporatie en de woning wordt aangesloten op het warmtenet, dan moet uw woning geschikt gemaakt worden voor de aansluiting door de woningcorporatie. Individuele woningen die in de buurt liggen van het warmtenet kunnen ook worden aangesloten. Het is op dit moment nog niet bekend waar het warmtenet wordt aangelegd.

Naast de ontwikkeling van geothermie is de gemeente bezig met het maken van een warmtestrategie. Hierin wordt uiteindelijk bepaald voor welke delen van de stad een warmtenet zal worden aangelegd. Dit warmtenet kan in de loop der jaren uitgroeien tot een net met meerdere warmtebronnen en afnemers.

Hoeveel huishoudens kunnen hierdoor worden verwarmd?

Naast warmtelevering aan woningen zal een gedeelte van de warmte worden gebruikt voor andere gebouwen, zoals kantoren en scholen. In totaal levert de bron naar verwachting voldoende warmte voor ongeveer 10.000 woningen.

Wat is het verschil tussen geothermie en koude/warmte opslag?

WKO is een techniek waarmee ’s zomers koude aan het grondwater of bodem wordt onttrokken en warmte opgeslagen. En andersom wordt in de winter warmte onttrokken en koude opgeslagen. Dit gebeurt bij een open systeem met onttrekken van grondwater op een diepte van ca 75 meter. Of bij een gesloten systeem door het aanbrengen van verticale bodemlussen tot deze diepte. 

Bij geothermie wordt gebruik gemaakt van de warmte die diep in de aarde is opgeslagen (in Zwolle-Noord op ca 2300 meter diep en met water van ca 90 graden Celsius). Door middel van een boring wordt die warmte onttrokken aan hete grondlagen en gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. Het afgekoelde water wordt daarna weer in dezelfde waterlaag teruggebracht zodat het weer opgewarmd wordt.

Hoe veilig is geothermie?

Lees de uitgebreide QenA over geothermie en de veiligheid

Waarom ligt het kansrijke gebied in het noorden van Zwolle?

De aardkorst wordt warmer naarmate men dieper komt. Elke kilometer die men dieper gaat, stijgt de temperatuur van het water met ongeveer 30 graden.

De aanwezigheid van water in een voldoende doorlatend reservoir is echter nodig om deze warmte ook boven de grond te kunnen krijgen en gebruiken. In Zwolle is de ondergrond in dit gebied geschikt voor de toepassing van geothermie. Dit blijkt uit geologisch onderzoek.

Er is in Nederland al veel kennis over de (diepe) ondergrond. Dit komt omdat er al veel onderzoek naar de (diepe) ondergrond is gedaan voor de olie- en gaswinning.

Presentaties informatieavond juni 2018

Op 6 juni 2018 hielden we een informatieavond over geothermie de stand van zaken van de ontwikkeling van geothermie in Zwolle en het beoogde proces. Hier vindt u de presentaties die gegeven zijn:

  • De presentatie van Raymond Frank, energieadviseur bij gemeente Zwolle over warmtetransitie, duurzame warmte
    context_en_duurzame_warmte.pdf
  • De presentatie van Pieter Jongerius, geoloog bij het ministerie van EZK over wat is geothermie, kennis van de ondergrond, veiligheidsaspecten
    opsporing_en_winning_van_aardwarmte_zwolle.pdf
  • De presentatie van Johan Roeland, projectleider bij gemeente Zwolle over het proces en mogelijk vervolg, wat betekent het voor u als omwonende?
    het_proces.pdf

Verslag van de informatieavond

180606-informatieavond-geothermie.pdf 

Collegebesluit december 2018 en samenvatting haalbaarheidsonderzoek geothermie

samenvatting_haalbaarheid_geothermie.college.pdf

beslisnota_college_vervolg_geothermie.college.pdf

beslisnota_raad_vervolg_geothermie.college.pdf

Presentaties informatieavond 12 maart 2019

Op 12 maart 2019 organiseerde gemeente Zwolle een tweede informatieavond over geothermie en de warmtevisie. Voor mensen die zich afvragen wat ze nu al zelf kunnen doen aan verduurzaming is de tip om in ieder geval te beginnen met het isoleren van het huis of bedrijfspand. Voor een onafhankelijk advies en meer informatie kunnen mensen terecht bij het gemeentelijk energieloket Verbeter& Bespaar.

Hier vindt u de presentaties die tijdens de avond gegeven zijn.

presentatie_geothermie_12_maart_2019_.pdf

presentatie_warmtegids_12_maart_2019.pdf

Het verslag van de avond

verslag_informatieavond_geothermie_12_maart_2019.pdf

Collegebesluit mogelijke deelname onderzoeksproject

beslisnota_college_geothermica.pdf

Advies klankbordgroep voorkeurslocatie bovengrondse installatie

bijlage_samenvatting_advies_klankbordgroep_geothermie_incl_bijlagen.pdf

bijlage_voorkeurslocatie_klankbordgroep_geothermie.pdf

Raadsstukken organisatie van de warmteketen Aa-landen Holtenbroek

20180206_bijlage_informatienota_raad_figuren_geothermie.def_.pdf

bijlage_1_advies_zwolse_warmteketen_eerste_fase_holtenbroek_def.pdf

bijlage_2_contouren_eerste_fase._warmteketen.pdf

Andere interessante sites over geothermie

Geothermie.nl

Hoewerktaardwarmte.nl

Warmtevanleeuwarden.nl/waarom-geothermie

Staatstoezicht op de mijnen

Informatiepagina met filmpjes Royal HaskoningDHV over geothermie