De handtekening van een steenhouwer

Omstreeks het jaar 1000 werd het mogelijk om met grotere schepen de rivieren te bevaren. Dit bracht de handel in tufsteen, rode zandsteen en trachiet uit de Eifel via de Rijn en IJssel op gang. Vanaf die tijd werd natuursteen als bouwmateriaal aan belangrijke gebouwen, veelal kerken, toegepast.

Zandsteen

In de middeleeuwen was Zwolle een belangrijke handelsstad met gunstige ligging aan het Zwarte Water en de Vecht. De doorvoerhandel was de hoofdmoot van de activiteiten van de Zwolse handelaren. Via de Vecht werd vanaf 1440 veel zandsteen uit Bentheim (Duitsland) vervoerd. In 1438 kreeg Zwolle het stapelrecht. Dat betekende dat alle goederen die uit Westfalen en Nedersaksen via de Vecht of over land getransporteerd werden, uitsluitend via Zwolle verder vervoerd mochten worden. 

Steenhouwers

Steenhouwers golden lange tijd als de belangrijkste vaklieden op de bouwplaats. Natuursteen gaf een gebouw niet alleen meer aanzien maar had ook een functioneel doel, zoals de toepassing van waterlijsten en waterspuwers die het water van de gevel hielden. Het werk van steenhouwers uit de middeleeuwen is in Zwolle nog steeds te zien. In de buitengevel van het St. Michaels koor van de Grote Kerk bevindt zich een bijzondere rondboog. Het gaat om een tympaan van Rode Bremer zandsteen uit ongeveer 1200 dat ooit tot de voorganger van de huidige kerk bekroonde. Voor zover bekend de oudste gebruikte natuursteen in Zwolle. De afbeelding stelt aartsvader Abraham voor.

Steenhouwersmerken

Vaak laten steenhouwers een teken op het natuursteen na. Deze steenhouwersmerken zijn dan de persoonlijke handtekening van de steenhouwer en geven aan wie de leverancier is van het natuursteen of waar het in het bouwwerk thuishoort. Tot in de late middeleeuwen was er geen onderscheid tussen het merk van een meester en gezel. Later werden de merken opvallender met soms een wapenschild of initialen op een bouwwerk aangebracht.

Huismerk

Soms laten trotse huiseigenaren hun huismerk aanbrengen op de voorgevel van hun pand. Bouwhistoricus Dirk J. de Vries (her)ontdekt hiervan in 1992 een voorbeeld in Zwolle. In de bekroning aan weerszijden van de dakkapel van het pand ‘de witte leeuw’ aan Diezerstraat 58 zijn twee vaten met op elk vat het handelsmerk van bierbrouwer Albert Brouwer te zien. Het steenhouwwerk uit 1666 werd geleverd door Abraham de Cock. 

Afbeeldingen

• Afb. 1: Timpaan van rode Bremer zandsteen in de Grote Kerk (Erfgoed gemeente Zwolle)
• Afb. 2: Steenhouwersteken in de gevel van het Drostenhuis aan de Melkmarkt (Erfgoed gemeente Zwolle)
• Afb. 3: Twee vaten met op elk vat het handelsmerk van brouwer Albertus. (A.J. van der Wal, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 155.160)